‘Eğitimde devrimci ruha ihtiyaç var’

Cumhuriyetin temel prensiplerine bağlı, laik, çağdaş ve bilimsel eğitimin simgesi olan, çağdaş Türkiye’nin ve kalkınmanın simgesi haline gelen Köy Enstitülerinin son mezunlarından eğitimci 92 yaşındaki Mevlüt Kaplan eğitimin dünü ve bugünü üzerine Cumhuriyet’e konuştu. 1948 yılından bu yana 635 kitap yazan ve yapıtları İngilizce ile Fransızca olmak üzere Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından pek çok yabancı lisana çevrilen Kaplan, Köy Enstitülerini “Yarım kalmış bir kalkınma başarısı” olarak yorumladı.

Köy Enstitüleri size neler öğretti, öğretmenliğe nasıl başladınız?

Ülkemizde 21 Köy Enstitüsü vardı. Dershanelerde kültür dersleri ismi altında standart ortaokul ve lise müfredat derslerini alıyorduk. Bir de uygulamalı eğitimler dediğimiz tarım ve sanat dersleri vardı. Köy Enstitüleri 365 gün açıktı ve tatil yoktu. Öğrenciler tarım öğrenip tarlada, toprakta çalışarak üretim yapıyordu. Bu teknik dersler sayesinde okulu bitiren tarımın, üretimin ne olduğunu, ehemmiyetini çok âlâ öğreniyordu. Buğdayın tohumdan ekmek oluncaya seyahatini ezbere biliyorduk. İmkânsızlıklarla ve sıkıntı şartlarda yaşamamıza rağmen o hırsla okuyarak öğretmen olmayı başardım. Bizim vaktimizde köylerde zati iki seçeneğiniz vardı. Ya dini eğitim alıp imam olacaktınız, ya da okuyup öğretmen olacaktınız.

Enstitüler bugün açık olsaydı ne olurdu?

1954 yılında Köy Enstitüleri kapatıldığında “Ne olacak bizim bu halimiz” dedik. İsmail Hakkı Tonguç ve Hasan Âli Yücel bu okulları bu türlü olsun diye mi açtı? Cumhuriyetin en güzel eğitim kurumlarının kapatılmasına o yıllarda herkes göz yumdu. Adnan Menderes hükümeti iktidara geldiğinde birinci düşmanı Köy Enstitüleri oldu. Yalnızca dış güçler değil, içerideki güçler de eğitim yuvalarını istemiyordu. Hakkını arayan, şuurlu, aydınlanmış köylü değil, toprak ağalarına itaat eden köle üzere köylü istiyorlardı. Köy Enstitüleri komünist yuvası ilan edildi. Şayet bugün Köy Enstitüleri olsaydı, ülkemiz ekonomik taraftan darboğaza girmezdi. Hayat pahalılığı olmazdı. Kendi kendisine yeten yedi ülkeden biri olmaya devam ederdik. Refahı yüksek, kişi başına düşen ulusal geliri daha fazla bir ülke olurduk. Hayvancılık, tarım, üretim, sanayi daha çok gelişirdi. O yıllarda kalkınma daha köylerde başlıyordu. Köyden kente göç diye bir şey olmazdı. Yurtdışına da göç vermezdik.

Bugünkü eğitimin durumunu ve ulusal eğitim sistemini nasıl buluyorsunuz?

Ülkemizde hala okuma yazma bilmeyen 7.5 milyon bayan var. 40 yaşını geçen 5 milyon erkek okuma yazma bilmiyor. Türkiye’de üniversite imtihanına giren çocukların 200 bini sıfır puan alıyor. Şayet bugün Köy Enstitüleri yaşasaydı eğitimde fırsat eşitliği diye bir şey kalmadı. Beşerler para verip okullara gidiyor. Televizyonda Türkiye’nin başşehrini bilemeyen üniversite öğrencilerini görüyoruz. Evvelden Köy Enstitülerini bitirip öğretmen olanlar vatanına, milletine hizmet edip gençleri yetiştiriyordu. Artık bu türlü bir fırsat da kalmadı.

Öğretmenlerin geçmişteki durumları ve imkânları nasıldı?

600 bin öğretmen elinde diplomasıyla işsiz durumda. 30 yaşına gelen gençlerimiz annesinden babasından harçlık alıyor, sokağa çıkmaya utanıyor. Öğretmenlerin durumu içler acısı. İktidar öğretmenleri böl-parçalayönet diyerek birbirine düşürüyor, ondan sonra yutmaya çalışıyor. Bu durum iktidarın da işine geliyor. Bizim vaktimizde her şey daha düzgündü. Hayat şartları bu kadar ağır değildi, geçim ıstırabımız yoktu. Öğretmenlerin toplumda büyük bir saygınlığı vardı. O devir maaşımla üç Reşat altını alıp üstüyle de geçiniyordum. Köy çocukları olarak aldığımız eğitimle ülkemize hizmet ettik gerimizde devlet teminatı vardı. Pekala artık o denli mi? Köyde bir yere girdiğimizde beşerler ayağa kalkıp, elimizi öpmeye çalışıyordu. En bedelli, en bilgili insan olarak bizleri görürlerdi. Artık köylerde ne okul kaldı, ne öğretmen…

Geçmişle kıyasladığınızda köylerde eğitim ne durumda?

Benim çocukluğumda yani 1930’lu ve 1940’lı yıllarda hayat çok zordu.. O yıllarda okumak kolay değildi. Ne yazık ki bu çağda, bu teknoloji, bu imkânlar varken 2022’de tıpkı görüntüyü görüyorum. Bugün köylerde 1.5 milyon çocuk taşımalı eğitim ile okula gidiyor. Lakin 5 milyondan fazla çocuk da okula gitmiyor ve bunun büyük kısmı kız çocukları. Bu çağda çocuklar okuyabilmek için üç saat yol çekip okula gidiyor. Anayasamıza nazaran devlet çocuklarına fiyatsız eğitim imkânı sağlamak zorunda. Bundan 80 yıl evvel de köylerin durumu birebirdi, artık de birebir. Her köyde cami var ancak her köyde okul yok. Maalesef cemaati olmayan boş mescitler yapılıyor, oraya imam atanıyor lakin birebir köylere öğrenci olmasına karşın ne okul yapılıyor, ne de öğretmen atanıyor. İmam var, cemaat yok. Öğrenci var, okul yok.

Üniversitelerin durumu nasıl görüyorsunuz?

Üniversite dediğimiz bilim yuvasıdır, o etrafın kültür merkezidir. Okula, kışlaya, yargıya, mescide siyaset girmez. Pekala bugün bunlardan siyasetin girmediği yer kaldı mı? Bilim yuvasında siyasetin ne işi var? Birisi gitmiş AKP’den milletvekili adayı olmuş, seçimi kazanamamış. Sonra kalkıp onu rektör yapıp ödüllendiriyorlar. Üniversiteye rektör olmak o kadar kolay mı? Mesleksel birikimi olmayan birisi rektör ya da dekan olabilir mi? Ancak yapılıyor. Bugün üniversitelerde seçim kazanamayan vekil adayları, siyasetçi oluyor.. Siyaseti okula sokarsanız, hukuk, demokrasi, insan haklarını hiçe sayarsanız olacağı budur. Toplum olarak paran kadar yaşa, paran kadar konuş devrini yaşıyoruz. Her vilayette üniversite var. Nicelik arttı fakat nitelik artmadı.

Bir cevap yazın