Suriyeli sığınmacıları ülkelerine göndermek uluslararası hukuka göre mümkün mü?

Getty Images

Sığınmacıların Türkiye’den gönderilmesiyle ilgili tartışma, siyasetin değerli bahis başlıklarından birisi olmayı sürdürüyor.

Muhalefet partilerinin bahis hakkında harekete geçilmesi istikametindeki davetlerinin akabinde Cumhurbaşkanı Erdoğan, 1 milyon Suriyelinin “gönüllü” olarak gönderilmeleri için yeni bir proje hazırlığı içerisinde olduklarını söyledi.

Türkiye, bu kapsamda İdlib’te 100 bin briket konut yapmayı planlıyor. Azez, Cerablus, El Bab ve Tel Abyad’da da benzeri projelerin yapılacağı biliniyor.

Birleşmiş Milletler Mülteci Örgütü’ne nazaran, Türkiye dünyada en fazla sayıda mülteciye mesken sahipliği yapan ülke.

CHP, GÜZEL Parti, Saadet Partisi ve DEVA Partisi’nin de ortalarında olduğu partiler, iktidar olmaları halinde Şam idaresi ile sağlıklı bağlantılar kurarak, sığınmacıların ülkelerine inançlı bir biçimde döndürülebileceği görüşünde.

Zafer Partisi ise sığınmacıların geri gönderilmesi ile ilgili daha keskin bir lisan kullanıyor. O denli ki partinin genel lideri Ümit Özdağ, üzerinde “Zafer Turizm” yazan bir otobüs görselini toplumsal medya hesabında paylaşarak sığınmacıların geri gönderileceğini söyledi.

Özdağ, paylaşımında geri gönderimlerin hukuka uygun olarak, diplomatik mutabakatlarla ve karayolu ile yapılacağını aktardı ve seçmenlerden 2023 seçimleri için oy istedi.

‘BİR TAHLİL BULUNSUN FAKAT HUKUK DIŞINDA BİR TAHLİL BULUNMASIN’

BBC Türkçe‘ye konuşan göç araştırmaları konusunda uzman Dr. Neva Övünç Öztürk’e nazaran sığınmacılarla ilgili tartışmada süreç son derece politize edildi.

Dr. Öztürk, hukukçuların hususla ilgili yorumlarının uyulması gereken kurallar olduğunu hatırlatarak “Mülteci hukukunun temellerini söylediğimiz için linç yiyor, hakaretlere uğruyorsam bu çok tasa verici bir şey” diyor.

İnsanların da tartışmalarla ilgili tasalarını anladıklarını belirten Dr. Öztürk şunları söylüyor:

“Bunun tahlili hukuku yok saymak değil. Her ne tahlil getirilecekse bunu hukukun çizmesi gerekir. Biz de bunu anlatmaya çalışıyoruz. Bir tahlil bulunsun ancak hukuk dışında bir tahlil bulunmasın. Bulunuyorsa da hukuk devleti denmesin.”

Pekala siyaset odağındaki bu tartışmada, istekli ya da zorla geri dönüş için iç ve milletlerarası hukuk ne diyor?

İSTEKLİ GERİ DÖNÜŞ OLABİLİR Mİ?

Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi’nden Dr. Neva Övünç Öztürk, istekli bir geri dönüşün elbette mümkün olabileceğini fakat 2011 yılından bu yana Türkiye’de yerleşik durumda olan Suriyelilerin kaçının ülkesine geri döneceği konusunda bir sayı öngörmenin güç olduğunu söylüyor.

İstanbul Barosu Mülteci ve Göçmen Hakları Merkezi Lider Yardımcısı Av. Barış Birol ise “gönüllülük esasının” değerli olduğunu vurguluyor.

2011’de iç savaşın çıkmasıyla Türkiye’ye gelen Suriye vatandaşları, halihazırda süreksiz muhafaza statüsü altında bulunuyor.

Birol, insanların ülkelerinden gelmelerine sebep olan şartlar değişmediği sürece, ülkelerine dönüşlerinin dayatılmasının hukuken mümkün olmayacağını söylüyor ve şunları ekliyor:

“Burada vurgulanması gereken kısım, geri dönüşlerin nitekim istekli olup olmadığı, öbür bir deyişle bireylerin istekli geri dönüş ismi altında bir mecburî dönüşe tabi tutulup tutulmadığının araştırılmasıdır.”

Getty Images

Dr. Öztürk de bu koşulların kalıcı ve istikrarlı bir biçimde değişmemesi durumunda, insanları geri dönüşe teşvikin de güç olabileceği görüşünde.

ZORLA GERİ GÖNDERMEK MÜMKÜN MÜ?

İçişleri Bakanlığı’na bağlı Göç Yönetimi’nin 28 Nisan prestijiyle yayımladığı rapora nazaran, Türkiye’de süreksiz muhafaza statüsünde 3 milyon 762 bin 686 Suriyeli bulunuyor.

Birleşmiş Milletler, son yayımladığı Suriye raporunda ülkede muhakkak alanlarda güvenlik durumunun değişken olduğunu, sosyo-ekonomik şartların ise giderek kötüleştiğini belirtiyor.

Dr. Öztürk, Suriyeliler için zorla hudut dışı etme kararı almak için, benzeri güvenilirlikte memleketler arası raporlarca Suriye’deki durumun büsbütün değişip inançlı hale geldiğinin belirtilmesi gerektiğini söylüyor.

Fakat BM raporunu hatırlatan Öztürk, bu şartlar altında Suriyelilerin zorla gönderilemeyeceğini lisana getiriyor. Öztürk’ün işaret ettiği şartlar da, milletlerarası mukaveleler, AİHM içtihatları ve Türkiye’nin iç hukuku dikkate alındığında “geri gönderme yasağı” olarak niteleniyor.

Barış Birol, “Bu yasak uyarınca hiç kimse zulüm riski altında olduğu yere gönderilmeye zorlanamaz” diyor.

İki hukukçu da kelam konusu yasağın koruduğu hakların hukukta mutlak kabul edilen haklar olduğunu vurguluyor.

Bu derece önemli bir muhafaza sağlayan haklar hakkında karar alırken ince eleyip sık dokumak gerektiği görüşünü lisana getiren Dr. Öztürk, hukuksuz olacağını söylediği geri gönderme kararının verilmesi halinde dahi, kararların toplu halde değil, her kişi için tek tek verilmek zorunda olduğunu söylüyor.


TÜRKİYE’DE YABANCILARIN KAYIT OLMASI SÜRECİ NASIL GERÇEKLEŞİYOR?

Türkiye’ye yabancıların göçü ‘düzenli ve sistemsiz göç’ olmak üzere ikiye ayrılıyor.

“Düzenli göç” temel olarak, Türkiye’ye gelecek kişinin pasaportuyla, kendi ülkesine uygulanan vize tarifesine uygun vize almasıyla sağlanıyor. Vize verilenler belirtilen müddet kadar Türkiye’de kalabiliyor. Fakat çalışma ve oturma müsaadesine sahip olamıyor.

Türkiye’de vize yahut vize muafiyetinin tanıdığı müddetten ya da doksan günden fazla kalacak yabancıların, e-ikamet sistemi üzerinden, kaidelerini taşıdığını düşündüğü ikamet müsaadesi cinsine müracaatta bulunmaları zarurî.

Türkiye ikamet müsaadelerini ise aile, öğrenci, uzun ve kısa devir, insani ikamet ve insan ticareti mağduru ikameti olarak altıya ayırıyor.

İnsani ikamet ve insan ticareti mağduru ikametleri de sistemsiz göçmenlerin yararlanabileceği hatta bu kategorilerin niteliği gereği çoğunlukla kağıtsız göçmenlerin yararlandığı statüler.

Bir de ikamet müsaadesine ek olarak, yabancı kişi hiçbir ülke ile resmi bir bağı yoksa “vatansız” müsaadesi başvurusu yapılabiliyor.

Sistemsiz göç ise Türkiye’ye hududu müsaadeleri olmaksızın aşarak yahut yasal yollarla gelip yasal çıkış müddetleri içerisinde ülkeden ayrılmayan bireyleri kapsıyor. Kağıtsızlar da bu statüyle tanımlanıyor.

Öte yandan Türkiye’ye tertipli ya da sistemsiz biçimde gelmiş yabancılar, mülteci, süreksiz mülteci ve ikincil muhafaza ile birlikte, süreksiz muhafaza (yalnızca Suriye’den gelen bireyler için) başvurusu yapabiliyor.


SÜREKSİZ MÜDAFAA STATÜSÜ KALDIRILIRSA NE OLUR?

Süreksiz Muhafaza Yönetmeliği’ne nazaran süreksiz müdafaa statüsü, Suriye’de meydana gelen olaylar sebebiyle muhafaza hedefiyle Suriye’den kitlesel yahut ferdi olarak Türkiye sonlarına gelen ya da sonları geçen Suriye vatandaşları ile vatansızlar ve mültecilere tanınıyor.

İstanbul Barosu’ndan Av. Birol, bu özel muhafaza çeşidinin idari bir karar sonucunda kelam konusu bireylere verilmesi sebebiyle tekrar idari bir kararla geri alınabileceğini kaydediyor.

Lakin şunu da ekliyor:

“Bu kademede, yalnızca süreksiz muhafaza rejiminin ortadan kalktığı gerekçesiyle bu müdafaadan yararlanan herkesin mecburî bir halde geri gönderilmesi mümkün olmayacaktır.”

Getty Images

Türkiye’de süreksiz muhafaza statüsü altındaki şahıslar, memleketler arası muhafazaya başvuramıyor. Süreksiz muhafaza statüsünün kaldırılmasıyla birlikte, Suriye vatandaşlarının memleketler arası müdafaaya başvurabileceklerini hatırlatan Birol, “[Kişiler] durumunun ferdi olarak değerlendirilmesini isteyebilecektir” diyor ve şöyle devam ediyor:

“Bu halde hukuken söylenecek olan, Suriye’ye dönüşü ırkı, dini, uyruğu, belirli bir toplumsal kümeye mensubiyeti ya da siyasi fikirleri sebebiyle kendisine zulüm riski yaratacak bireyler ya da rastgele bir sebepten ötürü mevt cezası, insanlık dışı muameleyi içeren bir ceza alma riski olan yahut ayrımsız şiddete maruz kalma riski altında bulunan şahısların ülkelerine geri gönderilmesi, Türkiye’nin taraf olduğu milletlerarası sözleşmelerce ve ulusal mevzuatı uyarınca yasak olduğudur.”

Birol, ferdi müracaatların ise ülkenin durumunun göz önünde tutularak “titiz bir biçimde” kıymetlendirilmesi gerektiğini de kelamlarına ekliyor.

SİSTEMSİZ GÖÇMENLER İÇİN DURUM NE?

Milletlerarası muhafaza müracaatları, başvuran herkesin kişisel olarak değerlendirildiği bir süreç. Lakin bireyler haklarında verilen olumsuz kararlara da ulusal ve memleketler arası boyutta itiraz edebiliyor.

Devletlerin, hudutlarını yasal ya da yasa dışı yollarla geçen şahısların milletlerarası müracaatlarını sürece almak zorunda olduğunu anımsatan Dr. Öztürk, “Mesela AB, dışsallaştırma siyasetine başvuruyor. Zira yetki alanına girsin istemiyor. Zira girdiği vakit başvuruyu almak zorunda kalacak” diyor.

Getty Images

Dr. Öztürk, milletlerarası muhafaza başvurusu yapan bireylerin haklarında sonuncu karar verilene kadar hudut dışı edilmemesi gerektiğini lisana getiriyor.

Bireylerin lakin bu itiraz süreçlerinin tamamlanmasının akabinde ülkelerine geri gönderilmelerinin mümkün olacağını belirten Birol da, şu örneği veriyor:

“Sık bahsi geçtiği üzere Afganistan’dan gelen ve memleketler arası müdafaaya başvurmuş olan birinin ülkesine geri gönderilmesi, lakin Afganistan’daki şimdiki şartların kendisinin ırkı, dini, uyruğu, belirli bir toplumsal kümeye mensubiyeti ya da siyasi fikirleri nedeniyle zulüm riski altında olmayacağının ya da rastgele bir sebepten dolayı mevt cezasına, insanlık dışı muameleye ya da ayrımsız şiddet ortamına maruz kalmayacağının gösterilmesiyle mümkün olacaktır.”

SURİYE’YE BAYRAM ZİYARETİNE GİDEN SIĞINMACILARIN TÜRKİYE’YE DÖNÜŞLERİ MÜMKÜN MÜ?

Geçtiğimiz Ramazan Bayramı öncesinde de emsal bir tartışma yaşandı.

İçişleri Bakanı Süleyman Soylu, Suriye’ye giden sığınmacıların geri alınmayacağını söyledi.

Avukat Barış Birol, milletlerarası unsurların, şahısların mültecilik ya da süreksiz muhafaza üzere tamamlayıcı muhafaza müracaatında bulunduğu ve bu müdafaa cinslerini elde ettiği hallerde korunduğu ülkeden çıkışına ya çok hudutlu hallerde müsaade verdiğini ya da hiç müsaade vermediğini tabir ediyor.

Getty Images İdlib’te Türkiye tarafından yapılan briket konutların açılış merasimine İçişleri Bakanı Süleyman Soylu da katıldı.

Türkiye’de de durumun bu prensiple paralel olduğunu kaydeden Birol, milletlerarası müdafaa başvurusu yapan bireylerin Türkiye’den çıkışının, müdafaa müracaatından vazgeçmedikçe mümkün olmadığını” söylüyor.

Birol, bu statüye sahip bireylerin ise öteki ülkelere hayli istisnai hallerde tek seferlik gidip gelmeleri mümkün olduğunu hatırlatıyor.

Süreksiz muhafaza altındakiler için de tıpkı durumun geçerli olduğunu, bayramlarda da birtakım istisnalar sağlandığını söyleyen Birol, “Kişilerin kısa müddetliğine gidip gelme haklarını kullanmaları, ilgili bölgelerin onlar için büsbütün inançlı hale geldiği yorumunu yapmak için kâfi olmayacaktır” diyor:

“Kişilerin terk etmek zorunda kaldıkları bölgelere, korundukları ülkeye kısa müddet içinde tekrar dönebilme haklarını gizli tutarak gidip gelmeleri ile istekli geri dönüş birbirinden hayli farklı şeylerdir. Bireylerin bu bağlamda, istekli geri dönüş iradelerini göstermeden kısa müddetliğine gidip dönebilecekleri itimadıyla gittikleri yerden dönememeleri ulusal ve milletlerarası hukuka terslik teşkil edecektir.”

Dr. Öztürk ise geçmiş yıllarda, sığınmacıların ülkelerine ziyaret etmesine verilen müsaadelerin, “gönüllü geri dönüşü teşvik amacıyla” sağlandığı görüşünde. Lakin bunun topluma yeterli bir halde anlatılamadığını da kelamlarına ekliyor.

ŞAHISLARIN MENŞE ÜLKESİ, KİŞİYİ KABUL ETMEME HAKKINA SAHİP MİDİR?

Dr. Öztürk, “Hukukta vatandaşı kabul, teamül hukuku kuralıdır” diyor.

Lakin buna karşın devletlerin, vatandaşlarını pratikte “vatandaşlıktan çıkarma” üzere nedenlerle kabul etmeyebileceğini belirten Dr. Öztürk, burada da geri kabul mutabakatlarının çok kıymetli olduğunu söylüyor ve bu ikili mutabakatların yapılması halinde menşe ülkenin zorlanabileceğini belirtiyor.

Bir cevap yazın